Jaren geleden bezocht ik al eens de prachtige Onze-Lieve-Vrouwekerk in Brugge. Het koor van de kerk was toen afgesloten wegens restauratiewerkzaamheden, dus ik miste helaas de twee sterattracties, namelijk de praalgraven van de Bourgondische hertog Karel de Stoute en zijn dochter Maria van Bourgondië. Dat was om meerdere redenen erg jammer. Karel en Maria speelden, ieder op hun eigen manier, een belangrijke rol in de geschiedenis van de Lage Landen. Hun praalgraven zijn schitterende kunstwerken, maar er is wel iets vreemds mee aan de hand. Karel sneuvelde in 1477 op het slagveld, maar moest bijna een eeuw wachten op een fraai grafmonument. Maria stierf vijf jaar na haar vader, maar voor haar werd wel binnen korte tijd een grafmonument opgericht. Het monument voor de dochter is dus veel ouder dan dat voor de vader. In de zomer van 2025 kon ik de beide praalgraven eindelijk eens van dichtbij bekijken.
Praalgraf van Karel de Stoute. Daarachter dat van Maria van Bourgondië.
Karel de Waaghals
Karel de Stoute werd op 10 november 1433 geboren als de zoon van hertog Filips de Goede en zijn vrouw Isabella van Portugal. Hertog Filips, die regeerde tussen 1419 en 1467, had het rijk van zijn grootvader Filips de Stoute en vader Jan zonder Vrees flink uitgebouwd. Naast hertog van Bourgondië was hij hertog van Neder-Lotharingen, Brabant, Limburg en Luxemburg, graaf van Vlaanderen, Artesië, Franche-Comté, Henegouwen, Holland, Zeeland, Namen, Boulogne, Charolais, Guînes, Ponthieu en Saint-Pol, en ook nog eens markgraaf van Antwerpen en heer van West-Friesland, Mechelen en Salins.[1] De relatie tussen Filips de Goede en zijn zoon was moeizaam. Na de dood van de eerste op 15 juni 1467 bleek eens temeer dat vader en zoon compleet verschillende karakters hadden. Karel was een harde werker en een goede organisator, maar tegelijkertijd zeer rechtlijnig en erg overtuigd van zijn eigen gelijk. Anders dan zijn vader had de nieuwe hertog ook totaal geen gevoel voor humor. Karel de Stoute zou driemaal trouwen. Zijn eerste vrouw, Catharina van Valois, overleed nog voor ze volwassen werd. Zijn tweede vrouw Isabella van Bourbon haalde misschien net de dertig en schonk hem een dochter, de al genoemde Maria. Karels derde en laatste huwelijk met Margaretha van York bleef kinderloos.
De nieuwe hertog had zijn bijnaam ‘de Stoute’ naar verluidt verworven tijdens de slag bij Montlhéry in 1465. Tijdens deze slag stond het leger van de Franse koning Lodewijk XI (1461-1483) tegenover de troepen van een anti-Franse liga geleid door Bourgondië. Het treffen eindigde onbeslist, en Karel maakte naam met een wilde achtervolging die eerder roekeloos dan dapper was. Zijn bijnaam le Téméraire moet dan ook in die zin verstaan worden: de waaghals. Het was Karel die van het Bourgondische leger een staand beroepsleger maakte. Op papier was het het beste leger van heel Europa, met een voor die tijd zeer professionele artillerie. Wat een leger echter ook nodig heeft, is een competente generaal. Op dat vlak zou Karel schromelijk tekortschieten. Zeker, de hertog kon met zijn leger opstandige steden bedwingen. Reeds als kroonprins had hij in 1466 de stad Dinant verwoest en 800 mensen laten terechtstellen. Nog succesvoller was het neerslaan van een opstand in Luik in 1468. De stad werd van de kaart geveegd en het aantal executies bedroeg ruim 5.000. Op het slagveld bakte Karel de Stoute er echter niets van. Met zijn roekeloosheid zou hij zichzelf uiteindelijk in het verderf storten.
Praalgraf van Karel de Stoute. Daarachter dat van Maria van Bourgondië.
Aanvankelijk zag het daar nog helemaal niet naar uit. De hertog zette de expansiepolitiek van zijn vader voort en boekte daarbij enige successen. In 1469 kocht hij de Boven-Elzas van Sigismund van Habsburg en in 1473 maakte hij van het hertogdom Opper-Lotharingen de facto een Bourgondisch protectoraat. Hiermee waren de Bourgondische territoria geografisch aaneengesmeed. Karel wist bovendien in 1472-1473 het hertogdom Gelre en het graafschap Zutphen te verwerven. Nu was het tijd voor een koningskroon. Omdat de meeste Bourgondische gebieden formeel in het Heilige Roomse Rijk lagen – overigens met uitzondering van gebieden als Bourgondië zelf en het rijke Vlaanderen – was het de Duitse keizer Frederik III (1452-1493) die hem die kroon zou moeten schenken. Om Frederik te paaien stelde hij hem een huwelijk in het vooruitzicht tussen zijn dochter Maria en Frederiks zoon Maximiliaan. Op het moment suprême kwam de keizer echter niet opdagen voor de kroningsceremonie. Karel de Stoute werd geen koning van Bourgondië, maar wonder boven wonder bleef de verloving tussen Maria en Maximiliaan intact.
Voor Karel de Stoute ging het vanaf nu bergafwaarts. Zijn vijanden vonden hem te machtig worden en verenigden hun krachten. Een veldtocht bedoeld om van het aartsbisdom Keulen een protectoraat te maken liep stuk bij het stadje Neuss. Karels beroepsleger belegerde Neuss bijna elf maanden lang, van 29 juli 1474 tot 28 juni 1475, maar slaagde er niet in het in te nemen. De hertog stootte zijn Neuss, zo wordt nog steeds wel in de Lage Landen gegrapt. Ondertussen bleek hertog René II van Lotharingen lang niet zo zwak als Karel gedacht had. Het net verworven Opper-Lotharingen probeerde zich aan het Bourgondische gezag te onttrekken, de Boven-Elzas had ook alweer genoeg van de hertog en in het oosten rukten de Zwitsers op. Ondertussen deelde Lodewijk XI van Frankrijk enthousiast geld uit aan de Bourgondische tegenstanders.
Praalgraf van Karel de Stoute.
Karel de Stoute besloot kordaat orde op zaken te stellen. Met de inname van Nancy in 1475 was de situatie in Opper-Lotharingen al snel weer onder controle. Nu was het tijd om met de Zwitsers af te rekenen. Op 2 maart 1476 leed de hertog echter een beschamende nederlaag bij Grandson aan het Meer van Neuchâtel. Het ergste was dat de Zwitsers de Bourgondische legertros buitmaakten en vele kostbaarheden in handen kregen. Karel wist het vege lijf te redden en probeerde het later in 1476 opnieuw. Nu was de stad Bern zijn doel, maar op 22 juni 1476 werd zijn leger bij Murten verrast door een Zwitsers leger en opnieuw in de pan gehakt. René II van Lotharingen zag daardoor zijn kans schoon om zijn hertogdom te heroveren. Al snel had hij Nancy weer in handen, en het zou bij deze stad zijn dat Karel de Stoute de laatste veldslag van zijn leven zou uitvechten. Zijn leger was geen schim meer van de trotse strijdmacht die de hertog eerder nog had aangevoerd, maar toch ging hij op 5 januari 1477 de confrontatie aan met de troepen van René en zijn Zwitserse bondgenoten. Het resultaat laat zich raden: het Bourgondische leger ging ten onder en Karel de Stoute zelf sneuvelde. Sic transit gloria mundi.
Het praalgraf
Dagen na de veldslag werd het lichaam van de hertog teruggevonden, verminkt, gestript, onteerd en aangevreten door de wolven. Karel werd begraven in Nancy, dat hem als voormalige onderdrukker natuurlijk geen praalgraf gunde. Zodra koning Lodewijk XI van de dood van zijn rivaal hoorde, viel hij Bourgondië en de Franche-Comté binnen. Bourgondië, oorspronkelijk een Franse apanage, viel weer terug aan de Franse kroon, een situatie die in 1529 definitief zou worden. Het gevolg was dat Maria van Bourgondië, de dochter van de gesneuvelde Karel, geen hertogin van Bourgondië werd. Dankzij de steun van de Staten-Generaal kon ze wel over de meeste gebieden in de Lage Landen regeren als hertogin, gravin of anderszins. Daar betaalde Maria wel een hoge prijs voor. Op 11 februari 1477 tekende ze het beroemde Groot Privilege, waarmee het Bourgondische centralisme ten einde kwam en – kort gezegd – de steden en gewesten in de Lage Landen in hoge mate zelfbestuur kregen. Maria’s positie was nu veilig, en op 18 augustus 1477 kon ze eindelijk trouwen met haar Maximiliaan van Oostenrijk. Minder dan een jaar later werd hun zoon Filips de Schone geboren, in 1480 gevolgd door een dochter, Margaretha.
Maria stierf jong en kreeg een eigentijds praalgraaf in de Onze-Lieve-Vrouwekerk in Brugge, de kerk waarin ze op eigen verzoek was begraven. Dat het praalgraf van Karel de Stoute naast dat van haar zou verrijzen, was de verdienste van haar kleinzoon (en zijn achterkleinzoon) Karel V, keizer van het Heilige Roomse Rijk, koning van Spanje, heer der Nederlanden etc. etc. Vanaf 1545 regeerde Christina van Denemarken over Opper-Lotharingen als regentes voor haar minderjarige zoontje. Christina was een dochter van Isabella van Habsburg, de zus van Karel V. Ze was dus Karels nichtje en zeer pro-Habsburg. Het was Christina die erin bewilligde dat de overblijfselen van Karel de Stoute in 1550 naar Brugge werden overgebracht. Tussen 1558 en 1562 werkten vervolgens Jacques Jongelinck (1530-1606) en zijn assistenten aan een fraai praalgraf, dat de in 1558 overleden Karel V helaas nooit gezien zal hebben.
Passiedrieluik in het koor van de Onze-Lieve-Vrouwekerk – Barend van Orley en Marcus Gerards.
Hoewel het praalgraaf zo’n zestig jaar jonger is dan het in 1502 voltooide monument voor Maria, lijken de twee praalgraven sterk op elkaar. Beide grafmonumenten zijn gemaakt van verguld en geëmailleerd brons en koper. De liggende gestalte (gisant) van Karel draagt een kroon en heeft de handen vroom gevouwen, de blik naar de hemel gericht. Ter hoogte van zijn knieën ligt een helm met gesloten vizier en aan zijn voeten een leeuw, symbool van moed. Aan de andere kant liggen de handschoenen van de hertog en zijn zwaard. Rondom de gisant zijn de wapenschilden van alle hertogdommen, graafschappen en andere gebieden waarover Karel de Stoute heerste afgebeeld. Karels blazoen en de lijfspreuken van Margaretha van York en hemzelf zijn aan de hoofdzijde op de korte kant van de graftombe opgenomen. Margaretha’s devies was Bien en aviengne, “moge er goeds van komen”. Karel de Stoute hanteerde als lijfspreuk Je lay empris, “ik heb het ondernomen”. Karel had ontegenzeggelijk veel ondernomen, maar daarbij wel het Bourgondische Rijk te gronde gericht.
Dit is deel 19 in de serie ‘Grafmonumenten’.
Noot
[1] Bart van Loo, De Bourgondiërs, p. 315-316.
Pingback:Het praalgraf van Maria van Bourgondië – – Corvinus –