Ik herinner me mijn eerste bezoek aan het archeologisch museum van Napels nog als de dag van gisteren. Het was 1996 en ik zat nog op de middelbare school. Tijdens de traditionele Romereis stond ook een uitstapje naar Napels en Pompeï op het programma. Het was de tijd dat de Italianen nog met lires betaalden, vrijwel niemand al een mobiele telefoon had en er nog lang geen hogesnelheidstrein tussen Rome en Napels reed. Concreet betekende dit dat wij als zeventienjarigen geacht werden om 4:30 uur op te staan en om 5:00 uur in een touringcar plaats te nemen. In drie uur reed die naar het Museo Archeologico Nazionale di Napoli, plaatselijk ook wel bekend als MANN. Voor tieners kan de eerste kennismaking met het lawaai en de drukte van Napels behoorlijk intimiderend zijn. Zo ook voor uw schrijver, die blij was dat we vanuit de touringcar direct het museum ingejaagd werden. Dat was een oase van rust. Er waren sowieso weinig bezoekers, maar het MANN is dusdanig groot, met meer dan honderd zalen, dat ook vandaag de dag niemand bang hoeft te zijn door hordes mensen onder de voet te worden gelopen.
Vreemd genoeg herinner ik me van de museumstukken dan weer nauwelijks iets. Heel veel tijd konden we ook niet in het museum doorbrengen, want we moesten het treintje naar Pompeï halen. In zekere zin was het Museo Archeologico Nazionale di Napoli het voorgerecht en vormde de door een vulkaanuitbarsting in 79 CE verwoeste stad de hoofdschotel. Het duurde bijna dertig jaar voordat ik terug was in Napels en het archeologisch museum stond hoog op mijn lijstje. Ik maakte tientallen foto’s en nam me heilig voor een bijdrage voor mijn website te schrijven. Maar hoe doe je dat bij een museum dat zo’n grote collectie heeft? Mijn gebruikelijke werkwijze om dan maar tien hoogtepunten uit te kiezen werkte in dit geval gewoon niet: er zijn eindeloos veel meer dan tien hoogtepunten op te noemen. Aangezien foto’s meer zeggen dan duizend woorden, besloot ik stukjes te schrijven waarin de plaatjes domineren. Uiteindelijk kwam ik daarbij uit op een opsplitsing in vier delen:
- Beelden;
- Schilderingen;
- Mozaïeken;
- Magna Graecia.
Een vijfde deel zal in de toekomst volgen en geheel gewijd zijn aan het beroemde Alexandermozaïek. Dat wordt momenteel gerestaureerd en zal enkele jaren niet te zien zijn.
Geschiedenis van het museum
Het gebouw waarin het MANN gehuisvest is, werd in de zestiende eeuw gebouwd als kazerne voor de koninklijke ruiterij. In 1616 werd deze kazerne beschikbaar gesteld aan de universiteit van Napels. In de achttiende eeuw ontstond het verlangen een koninklijk museum in Napels te openen. In 1748 waren de opgravingen in Pompeï begonnen toen Karel VII van Bourbon (1734-1759) op de troon zat. De prachtige voorwerpen die daar gevonden werden, werden aanvankelijk overgebracht naar het koninklijk paleis in Portici, ten zuidoosten van Napels. In 1777 verplaatste Karels zoon en opvolger Koning Ferdinand IV (1759-1799) de universiteit, zodat de oude cavaleriekazerne geschikt kon worden gemaakt om het Real Museo Borbonico te huisvesten. Dat opende in 1816 zijn deuren. Oorspronkelijk was dit geen puur archeologiemuseum; op de website van het MANN wordt zelfs de term ‘encyclopedisch museum’ gebruikt. Het huisvestte ook een indrukwekkende collectie boeken en schilderijen. De boeken verhuisden in 1925 naar het koninklijk paleis van Napels, terwijl de schilderijen in 1957 terugkeerden naar het paleis van Capodimonte (thans een zelfstandig museum). We kunnen dus concluderen dat het MANN sinds 1957 bestaat.
Veel archeologische voorwerpen in het museum zijn afkomstig uit Zuid-Italië. Relatief weinig komt uit Napels zelf; het zijn de voorwerpen uit Pompeï en Herculaneum – eveneens verzwolgen door de vulkaanuitbarsting – die de hoofdrol opeisen. Daarnaast is er veel aandacht voor Magna Graecia, het gebied dat door Griekse migranten werd gekoloniseerd. Een bijzondere plek neemt de Farnese-collectie in. Deze bestaat uit voorwerpen uit Rome en is vernoemd naar kardinaal Alessandro Farnese, die in 1534 werd gekozen tot Paus Paulus III (1534-1549). In de zestiende eeuw vonden er veel illegale opgravingen in Rome plaats. De paus maakte daar een einde aan en begon in 1541 zelf met het aanleggen van een verzameling beeldhouwwerk uit de oudheid, die door andere leden van de familie werd uitgebreid. In 1545 startte Paulus eigen opgravingen bij de Thermae Antoninianae, beter bekend als de Baden van Caracalla. Toen die in het jaar 216 voltooid en geopend werden, waren ze de grootste openbare baden in de stad. Zo’n 1.600 mensen konden tegelijkertijd een bad nemen en zo’n 8.000 mensen uit alle sociale klassen konden iedere dag van de faciliteiten gebruikmaken. Van alle openbare baden in het oude Rome waren alleen de Baden van Diocletianus, gebouwd tussen 298 en 306, groter (zie Rome: Santa Maria degli Angeli e dei Martiri). Daar konden tot wel 3.000 mensen tegelijkertijd terecht.
De Farnese-collectie
Paus Paulus III creëerde in 1545 het hertogdom Parma en Piacenza voor zijn zoon Pier Luigi Farnese, verwekt bij een minnares toen hij nog gewoon kardinaal Alessandro Farnese was. De hertogen van Parma en Piacenza beheerden de familiecollectie van voorwerpen uit de oudheid, die zich vooral in Rome en Parma bevonden. De situatie veranderde drastisch nadat in 1731 Antonio Farnese als laatste mannelijke telg van zijn familie de geest had gegeven. Kroonprins Karel van Bourbon van Spanje werd toen de nieuwe hertog. Zijn moeder Elisabetta Farnese was namelijk een nicht van de overleden Antonio. Hiermee kwam de Farnese-collectie in handen van de Bourbons. Toen Karel in 1734 ook nog koning van Napels werd, verschoof zijn machtscentrum naar Zuid-Italië, waar hij ook veel van zijn bezittingen heen verplaatste. Zoon Ferdinand IV besloot de voorwerpen uit de oudheid eveneens naar Napels te verplaatsen en die een centrale plaats te geven in zijn geplande Real Museo Borbonico. In de rechtervleugel van de begane grond van het MANN vinden we de belangrijkste voorwerpen uit de Farnese-collectie.
De beeldhouwwerken uit de Farnese-collectie werden doorgaans in stukken teruggevonden. Dit leidde tot in onze ogen vreemde reparaties en restauraties, waarbij onderdelen die niet bij elkaar hoorden gecombineerd werden. Dit curieuze restauratiewerk begon al in Rome en werd na de verhuizing naar Napels voortgezet. De pastiches die het opleverde zijn vaak belachelijk gemaakt, maar helemaal terecht is dat niet. We hebben nog steeds te maken met beeldhouwwerk dat bijna twee millennia oud is. Een mooi beeld van keizer Marcus Aurelius (161-180) bestaat bijvoorbeeld uit een hoofd van de keizer uit zijn eigen tijd en een lichaam uit de tijd van zijn collega Claudius (41-54). Het hoofd van zijn medekeizer Lucius Verus (161-169) kreeg een lichaam dat al rond 50-75 werd gemaakt.
Naar moderne maatstaven waren Romeinse beeldhouwers niet erg origineel. Vaak kopieerden ze beroemde werken van Griekse beeldhouwers. In de Farnese-collectie vinden we daar vele voorbeelden van. De beeldengroep van de tirannendoders is bijvoorbeeld een Romeinse kopie uit de tweede eeuw van een Grieks beeld uit 477 BCE dat werd gemaakt door de Atheense beeldhouwers Kritios en Nesiotes. De twee gebeeldhouwde mannen zijn Harmodios en Aristogeiton, die verantwoordelijk waren voor de moord op de Atheense tiran Hipparchos. Ook het beeld van Pan die de jonge Daphnis het bespelen van de panfluit leert, is een Romeinse kopie uit de tweede helft van de tweede eeuw. Het origineel was van de beeldhouwer Heliodoros van Rhodos, die leefde in de tweede eeuw BCE. Zowel in het geval van de tirannendoders als in dat van Pan en Daphnis zijn de originele beelden verloren gegaan. Dan is het toch wel een zegen dat de Romeinen zo fanatiek Griekse beelden kopieerden.
De opgravingen bij de Baden van Caracalla leverden zo’n veertig beelden op. Sommige daarvan waren speciaal voor de baden gemaakt, andere waren ouder en moeten oorspronkelijk elders hebben gestaan. Een werk uit de baden dat ik bijzonder graag wilde zien, was de zogenaamde Farnese Stier. De beeldengroep vertelt het verhaal van Dirce, koningin van Thebe, die wordt gestraft door de tweeling Amphion en Zethos. Dirce heeft hun moeder Antiope zeer slecht behandeld. De straf is dat ze aan een wilde stier wordt vastgebonden en door het beest wordt meegesleept.
Een beeld van een krijger die een kind over de schouder geslingerd heeft, stond mogelijk in het koudwaterbad (frigidarium) van de Thermen. De gebruikelijke interpretatie is dat het beeld de Griekse held Achilles voorstelt, die de jonge Trojaanse prins Troilos heeft gedood. Volgens een andere interpretatie gaat het om Neoptolemos die Astyanax vasthoudt, de jonge zoon van Hektor.
Overige interessante beelden
Uit het door de Vesuvius verzwolgen Herculaneum komen ook diverse prachtige beelden. Afkomstig uit het Augusteum van de stad – het centrum van de keizerscultus – zijn beelden van keizer Augustus (27 BCE-14 CE) en zijn vrouw Livia. Wat de beelden extra bijzonder maakt, is dat ze van brons zijn.
Ook afkomstig uit het Augusteum is een marmeren standbeeld van keizer Titus (79-81), tijdens wiens regering de uitbarsting van de Vesuvius plaatsvond. De opgravingen bij het Augusteum vonden plaats in 1739-1741 en 1759-1760. Het beeld van een man in toga dat werd gevonden in de tempel van Fortuna stelt mogelijk de redenaar Marcus Tullius Cicero (106-43 BCE) voor. Cicero had de tempel namelijk gefinancierd.
In Herculaneum stond voor de vulkaanuitbarsting een villa die we tegenwoordig kennen als de Villa van de Papiri. Hier is een dozijn interessante bustes opgegraven, zowel van brons als van marmer, die op de tweede verdieping van het MANN te bewonderen zijn. Het is niet altijd even gemakkelijk om ze te identificeren en hierbij zijn in het verdere verleden nog wel eens theorieën ontwikkeld die vandaag de dag geen stand meer houden. Een bronzen buste van een man met geschoren hoofd is bijvoorbeeld na de vondst in 1752 als Scipio Africanus geïdentificeerd, de Romeinse veldheer die de Carthager Hannibal versloeg. Tegenwoordig gaat men er echter van uit dat het beeld een priester van Isis voorstelt. Deze moesten om redenen van hygiëne hun hoofd kaalscheren. Een hoofd waarvan vroeger werd gedacht dat het van de filosoof Seneca (4 BCE-65 CE) was, wordt tegenwoordig als pseudo-Seneca aangeduid. Wie de man wel voorstelt, weet men eenvoudigweg niet.
Andere bustes zijn eenvoudiger te identificeren. Het gaat vooral om Hellenistische koningen uit de derde en tweede eeuw BCE, zoals Pyrrhus van Epirus, Seleukos I Nikator (grondlegger van het Seleucidische Rijk), Eumenes II van Pergamum en Demetrios Poliorketes van Macedonië. De eigenaar van de Villa van de Papiri wilde kennelijk omringd zijn door beroemdheden uit een verder verleden.
Ook uit andere steden in Campanië vinden we voorwerpen in het museum. Overblijfselen van een Capitolijnse triade – Jupiter, Juno en Minerva – zijn afkomstig uit Cumae, terwijl een buste van keizerin Plotina in Baiae werd gevonden. Plotina was de wederhelft van keizer Trajanus (98-117), terwijl Baiae in de Romeinse tijd een bekende badplaats was. Veel rijke Romeinen lieten hier villa’s bouwen en vierden er vakantie.
Bronnen: website MANN Napoli|Museo Archeologico di Napoli, Capitool reisgids voor Napels (editie 2018), p. 90-93 en reader uit mijn middelbareschooltijd!

Pingback:Napels: Museo Archeologico Nazionale (deel 2) – – Corvinus –
Pingback:Naples: Museo Archeologico Nazionale (part 1) – – Corvinus –