Napels: Museo Archeologico Nazionale (deel 2)

Admetos en Alkestis.

De mooiste fresco’s uit het Museo Archeologico Nazionale di Napoli (MANN) zijn afkomstig uit Herculaneum en Pompeï. De twee steden werden in 79 CE verwoest door een uitbarsting van de Vesuvius, maar de fresco’s in het museum tonen geen sporen van deze cataclysmische gebeurtenis van bijna tweeduizend jaar geleden. Ongetwijfeld zijn ze kundig schoongemaakt en gerestaureerd, zodat de kleuren weer sprankelend zijn en de verhalen aangrijpend. Deze verhalen zijn vrijwel zonder uitzondering afkomstig uit de Griekse mythologie. Hieronder vindt u enkele van de mooiste fresco’s, vergezeld van een korte toelichting op het verhaal dat ze vertellen.

Herculaneum

De fresco’s van Herculaneum zijn afkomstig uit het Augusteum van de stad, het centrum van de keizerscultus in een Romeinse stad. Tussen 1739 en 1741 en tussen 1759 en 1760 werden hier opgravingen verricht. Die leverden een aantal prachtige beelden op – zie deel 1 – maar vooral ook schitterende fresco’s. In totaal werden 31 fragmenten veiliggesteld, die natuurlijk allemaal van vóór het jaar 79 dateren. In deze bijdrage ziet u allereerst het verhaal van de Thessalische koning Admetos. Hij moet sterven, maar zijn vrouw Alkestis is bereid zijn plaats in te nemen.

Cheiron en Achilles.

Hercules wurgt de slangen van Hera.

Schitterend is ook het fresco van de centaur Cheiron die de jonge Achilles leert een lier te bespelen. Bekend is vervolgens het verhaal van de baby Hercules (Herakles in het Grieks) die de slangen wurgt die de wraakzuchtige Hera op hem af heeft gestuurd. We komen Hercules opnieuw tegen op een fresco waarop de held samen met zijn zoontje Telephos is afgebeeld (het kind dat gezoogd wordt door een hinde). Mijn laatste favoriet is het fresco van de Atheense held Theseus als bevrijder. Het was Theseus die de verschrikkelijke Minotaurus versloeg. Het monster ligt geveld aan zijn voeten.

Hercules en Telephos (gezoogd door de hinde).

Theseus de bevrijder.

Pompeï

Een veel groter aantal fresco’s is afkomstig uit Pompeï. Hier zitten enkele beroemde exemplaren tussen. Ik noem de vrouw met de schrijfstift (stylus) en het tafeltje van was waarop geschreven kon worden. Vroeger werd in het fresco nog wel een portret van de dichteres Sappho (ca. 630-570 BCE) gezien, maar die interpretatie lijkt nu verlaten te zijn. Ook heel bekend is het portret van de bakker Terentius Neo en zijn vrouw, afkomstig uit het tablinum (de ontvangstruimte) van hun eigen huis. Het blijft fascinerend hoe mensen die twee millennia geleden leefden je zo realistisch en indringend aan kunnen kijken.

Jonge vrouw met stylus.

Terentius Neo en zijn vrouw.

Een persoonlijke favoriet van mij is het fresco van de Trojaanse held Aeneas. Hij is gewond geraakt en wordt door zijn lijfarts Iapyx behandeld. Terwijl de arts de wond aan zijn been verzorgt, troost Aeneas zijn huilende zoontje Ascanius. Links is Aeneas’ moeder afgebeeld, de godin Venus.

Perseus en Andromeda.

De gewonde Aeneas wordt verzorgd.

De Trojaanse oorlog was een populair onderwerp in Pompeï. Aangrijpend is het fresco van het offer van Iphigeneia. De Griekse vloot wil uitvaren uit de haven van Aulis, maar gunstige winden blijven uit. Het blijkt de wraak te zijn van de godin Artemis, die boos is dat de Griekse aanvoerder Agamemnon een heilig hert van haar heeft gedood. De ziener Kalchas vertelt dan dat zij alleen verzoend kan worden als Agamemnon zijn dochter offert. De koning is daartoe bereid, maar – zo toont het fresco ons links beneden – bepaald niet van harte. Agamemnon wil het offer evident niet zien. Terwijl Kalchas al klaarstaat met het mes houden Odysseus en Diomedes het meisje vast. In de hemel is de goede afloop echter al zichtbaar: Artemis zendt een hinde die de plaats van Iphigeneia zal innemen. De traumatische gebeurtenissen zouden het huwelijk tussen Agamemnon en zijn vrouw Klytaimnestra voorgoed verzieken, met uiteindelijk fatale afloop voor de eerstgenoemde. Het fresco is afkomstig uit de tuin van het Huis van de Tragische Dichter. Daar werd eveneens (in het atrium) het fresco gevonden van Achilles en Briseis. Zij was door de Griekse held gevangen genomen, maar werd opgeëist door Agamemnon. Achilles weigerde vervolgens verder mee te doen aan de gevechten bij Troje. Agamemnon had een bijzonder talent om vijanden te maken.

Het offer van Iphigeneia.

Achilles en Briseis.

Net als in Herculaneum komen we ook bij de fresco’s uit Pompeï weer Hercules en Theseus tegen. Hercules is afgebeeld met Nessos, de centaur die aanbiedt zijn vrouw Deianeira over een rivier te dragen. In werkelijkheid zal hij proberen haar te schaken, waarop de Griekse held de centaur doodt. Het bloed van Nessos zal later de dood van Hercules zelf veroorzaken. Deianeira is afgebeeld op de wagen achter Hercules en de held heeft zijn zoontje Hyllos op de arm. Het fresco is afkomstig uit het Huis van de Centaur. Uit het Huis van Marcus Gavius Rufus komt het fresco van Theseus, met links de gedode Minotaurus.

Hercules en Nessos.

Theseus de bevrijder.

Op veel andere fresco’s zien we goden en godinnen, maar er zijn ook fresco’s van zeeslagen en een fresco waarop het amfitheater van Pompeï is afgebeeld. Dit fresco verwijst naar een historische gebeurtenis, namelijk de rellen die in het jaar 59 uitbraken toen tijdens de gladiatorengevechten ruzie ontstond tussen toeschouwers uit Pompeï en Nuceria.

Zeeslag.

Europa en de stier.

Amfitheater van Pompeï.

Erotiek

Toen Napels in de achttiende en negentiende eeuw werd geregeerd door koningen uit het Huis van Bourbon, werd er wat anders aangekeken tegen erotiek dan tegenwoordig. De erotische muurschilderingen uit Herculaneum en vooral Pompeï werden bijeengebracht in een geheime kamer, het Gabinetto Segreto. Bezoekers aan het museum hoefden er op deze wijze niet mee geconfronteerd te worden. De voorstellingen waren soms afkomstig uit particuliere woningen, maar soms ook uit kroegen en bordelen (lupanares).

Erotisch fresco.

Erotisch fresco.

In onze ogen doen veel van de voorstellingen tamelijk onschuldig aan (al waren de praktijken in de bordelen dat zeker niet!). We kunnen waarschijnlijk ook wel glimlachen om de afbeelding van een enorme fallus met de Latijnse tekst HIC HABITAT FELICITAS (“hier woont geluk”). Men zou deze tekst en afbeelding wellicht verwachten boven de ingang van een bordeel, maar ze werden in werkelijkheid gevonden boven de ingang van een bakkerij.

Hic Habitat Felicitas.

Priapus.

Bronnen: website MANN Napoli|Museo Archeologico di Napoli, Capitool reisgids voor Napels (editie 2018), p. 90-93 en reader uit mijn middelbareschooltijd!