Madonna dell’Orto.
Vraag: waarom vinden we boven de ingang van de Madonna dell’Orto een beeld van de heilige Christoffel met de jonge Christus op zijn schouders?
Antwoord: omdat de kerk oorspronkelijk aan Sint Christoffel was gewijd. Niet ver van waar de kerk staat, vertrokken reizigers naar de eilanden in de lagune, zoals Murano, Burano en Torcello. Zowel de reizigers als de schippers die hen vervoerden konden wel wat bovennatuurlijke bijstand gebruiken, en wie was daar beter toe in staat dan Sint Christoffel, de man die Christus veilig over een rivier heen had gedragen.
Geschiedenis
De eerste kerk op deze plek dateert van ongeveer 1350. De kerk en het naburige klooster werden gebruikt door de orde van de Humiliati. De oorsprong van deze orde is slecht gedocumenteerd, maar ze lijkt in Lombardije te zijn ontstaan. De Humiliati waren toegewijd aan armoede, nederigheid en hard werken. Op hun wapenschild stond dan ook het Lam Gods met de spreuk “Humilitas vincit omnia”, “Nederigheid overwint alles”.
Uitzicht op de Madonna dell’Orto.
In 1377 werd de naam van de kerk veranderd in Madonna dell’Orto, ‘Madonna van de Moestuin’. Volgens de overlevering was in een moestuin (orto) een beeld van de Maagd Maria gevonden dat wonderen verrichtte. Het beeld werd op het hoogaltaar geplaatst en Maria nam de plaats in van Christoffel. Vanaf 1399 werd de kerk grondig verbouwd en kreeg zij grotendeels haar huidige voorkomen. Hoewel de Humiliati aanvankelijk in hoog aanzien stonden, namen hun macht en prestige in de vijftiende en zestiende eeuw zienderogen af. Al in 1461 besloot de Venetiaanse Raad van Tien hen uit het complex van de Madonna dell’Orto te zetten vanwege verdorven praktijken. Pas 110 jaar later, in 1571, werd de orde zelf ontbonden op basis van een bul van Paus Pius V (1566-1572). De Venetianen waren hun tijd dus ver vooruit!
Sint Christoffel – Bartolomeo Bon.
De Humiliati werden opgevolgd door kanunniken van de Augustijnse congregatie van San Giorgio in Alga. Ook zij hadden een zekere reputatie, want uit hun gelederen was Paus Eugenius IV (1431-1447) – geboren als Gabriele Condulmer – afkomstig geweest. Onder de kanunniken werd in 1473 het werk aan de gevel afgerond, maar ook zij zouden hier niet voor eeuwig blijven. Hun orde werd in 1669 uit het complex gezet door Paus Clemens IX (1667-1669), die de Madonna dell’Orto schonk aan Cisterciënzers. In 1787 werd de kerk een oratorium, dat echter vooral gebruikt werd als opslagplaats. Betere tijden braken aan in 1868, toen de inmiddels gesloten kerk werd heropend als parochiekerk. Deze werd in 1912 en 1930-1931 gerestaureerd en in het laatstgenoemde jaar geschonken aan de Orde van Sint Jozef, die in 1873 was gesticht door Leonardo Murialdo (1828-1900). De kerk staat zeer dicht bij de lagune en leed dan ook zwaar onder de overstromingen van 1966. Omdat de Britse liefdadigheidsorganisatie Venice in Peril de noodzakelijke restauraties grotendeels financierde, wordt de Madonna dell’Orto ook wel de Engelse kerk genoemd, althans volgens een van mijn reisgidsen.
Bezienswaardigheden
De Madonna dell’Orto heeft een prachtige gotische gevel. Een bezoeker mag best even de tijd nemen om die nader te bestuderen. Baksteen overheerst, maar er zijn ook veel decoraties te zien. De beelden in de galerijen en onder de baldakijnen werden eind veertiende of begin vijftiende eeuw gemaakt door de broers Jacobello en Pierpaolo dalle Masegne. Het mooie gotische portaal is van latere datum. Het is een werk van de architect en beeldhouwer Bartolomeo Bon (gestorven na 1464). Bon maakte ook het beeld van Sint Christoffel dat op de punt van de boog werd geplaatst, terwijl Antonio Rizzo (ca. 1430-1499) verantwoordelijk was voor de beelden van de Maagd Maria en de aartsengel Gabriel. De klokkentoren van de Madonna dell’Orto, met zijn kenmerkende uivormige spits, dateert van de veertiende eeuw. Het gevaarte is vooral goed te zien vanuit de lagune. Wie met de vaporetto de lagune in vaart, moet dus even goed opletten en wellicht voor de vorm een gebedje voor Sint Christoffel opzeggen.
Binnen herinnert gelukkig niets meer aan het verval van de negentiende eeuw of de waterschade van de twintigste. De Madonna dell’Orto heeft een eenvoudige schaakbordvloer, grijze zuilen en een zachtroze middenschip. Het wonderbaarlijke Mariabeeld zou zich tegenwoordig in de Cappella di San Mauro moeten bevinden, maar eerlijk gezegd heb ik er geen aandacht aan geschonken. Ik was vooral gekomen voor de belangrijkste kunstwerken in de kerk, zijde de schilderijen van Tintoretto.
Tintoretto was de bijnaam van Jacopo Robusti (1518-1594). Zijn vader was zijdeverver (tintore) van beroep, en daarom werd de kleine Jacopo ‘Ververtje’ genoemd. Het huis waarin hij zich in 1547 vestigde, bevindt zich aan de Fondamenta dei Mori (nummer 3399), slechts twee minuten lopen ten zuiden van de Madonna dell’Orto. Tintoretto wordt vaak als een enigszins wereldvreemde man gezien, misschien mede omdat hij in zijn relatief lange leven – hij werd 75 jaar oud – slechts één keer Venetië verliet. Zijn stijl is echter uniek en zijn productiviteit vrijwel ongeëvenaard. Aangezien hij in de Madonna dell’Orto ter kerke ging, behoeft het geen verbazing te wekken dat hij in opdracht van de kanunniken van San Giorgio vele werken voor deze kerk schilderde. Na zijn dood in 1594 werd Tintoretto ook in de Madonna dell’Orto begraven, aanvankelijk in het familiegraf van zijn vrouw Faustina Episcopi. Dit graf werd in de negentiende eeuw geopend en de inhoud ervan werd naar een nieuw graf rechts van het koor verplaatst. Een gedenksteen uit die tijd herinnert nu aan de grote schilder, die als de Venetiaanse Apelles wordt aangeduid.
Acht werken van Tintoretto vinden we in de apsis. Twee enorme paneelschilderingen stellen de Aanbidding van het Gouden Kalf (links) en het Laatste Oordeel (rechts) voor. Beide dateren van ca. 1562-1563. Volgens mijn reisgids maakte het Laatste Oordeel zo’n indruk op Effie Gray, de vrouw van de Engelse kunstcriticus John Ruskin, dat ze de kerk uit vluchtte. Hoewel ik me er wel iets bij kan voorstellen, lijkt het verhaal me volledig apocrief. Ik kon er in elk geval niets over vinden in het werk van Ruskin zelf, die de twee schilderijen wel omschrijft als Tintoretto’s “largest and mightiest works, but grievously injured by damp and neglect”. Aan de achtermuur hangen twee kleinere paneelschilderingen van Tintoretto met voorstellingen uit het leven van Paulus, te weten de verschijning van het Kruis (links) en zijn onthoofding (rechts). Het zijn iets oudere werken, geschilderd rond 1556. De middelmatige Annunciatie in het midden is niet van Tintoretto, maar van Palma il Giovane (ca. 1548-1628). Boven deze werken zien we in de schelp van de apsis nog vijf Deugden, waarvan er vier van de hand van Tintoretto zijn. Alleen de middelste, Geloof, is van een andere schilder, namelijk Pietro Ricchi (1606-1675). Anders dan Tintoretto en Palma was hij ook niet afkomstig uit Venetië, maar uit Lucca.
Van de andere werken van Tintoretto is in elk geval zijn Presentatie van de Maagd in de Tempel zeer de moeite waard, al wordt het maken van goede foto’s bemoeilijkt door irritante lichtreflecties op het vernis. In de Contarini-kapel aan de linkerzijde van de kerk is zijn Wonder van de heilige Agnes uit ca. 1577 een kleurrijk element in een verder grijze omgeving. Dit was de kapel van de familie Contarini, een van de oudste families in Venetië en verantwoordelijk voor het leveren van acht doges van de Republiek. Zes bustes, drie aan elke kant, staren elkaar aan. Vier ervan werden gemaakt door onbekende beeldhouwers, maar een is van Alessandro Vittoria (1525-1608) en een van Danese Cattaneo (ca. 1512-1572). In de Cappella Vendramin aan dezelfde kant vinden we een werk van Tintoretto’s grote concurrent Titiaan (ca. 1488-1576). Diens Tobias en de engel is heel aardig, maar werd eigenlijk geschilderd door de kerk van San Marziale.
Tot besluit wijs ik nog op twee interessante kunstwerken aan de rechterzijde van de kerk, een grafmonument en een schilderij. Het grafmonument werd in 1657 gebouwd in opdracht van een zekere Girolamo Cavazza. Gegeven de enorme omvang van het monument zou men wellicht denken dat hij Doge van Venetië was geweest, maar in feite was hij een gewone diplomaat die tot het patriciaat was toegelaten en kennelijk over veel pecunia beschikte. Het monument werd ontworpen door de Venetiaanse architect Giuseppe Sardi (1624-1699), terwijl het beeldhouwwerk werd verzorgd door Francesco Cavrioli (ca. 1600-1670) en Giusto Le Court (1627-1679). Laatstgenoemde heette eigenlijk gewoon Josse de Corte. Hij was afkomstig uit het Vlaamse Ieper en maakte naam met zijn werk in Venetië.
Aan dezelfde kant vinden we ten slotte een kleurrijke paneelschildering van Cima da Conegliano (ca. 1460-1518). Johannes de Doper wordt omringd door de apostel Petrus, de evangelist Marcus, Sint Hieronymus en de apostel Paulus. Met de voorloper van Christus, de belangrijkste apostelen, de eerste evangelist (tevens beschermheilige van Venetië) én de man die de Bijbel in het Latijn vertaalde, hebben we de oorsprong van de Rooms-katholieke kerk in één werk bij elkaar. Het schilderij dateert van ca. 1495 en werd in 1999 gerestaureerd. John Ruskin was enthousiast over het schilderij. Hij zag een werk “full of simple flowers, and [it] has the wild strawberry of Cima’s native mountains gleaming through the grass”.
Bronnen: Capitool reisgids Venetië & Veneto (2012), p. 140, The Churches of Venice: Cannaregio: Madonna dell’Orto en de informatieborden in de kerk.