De bekendste schilder uit Fabriano is natuurlijk Gentile da Fabriano (ca. 1370-1427). Het talent en de faam van Gentile waren dusdanig groot dat Paus Martinus V (1417-1431) hem naar Rome ontbood om fresco’s te schilderen in de kathedraal van San Giovanni in Laterano. In 1927, vijfhonderd jaar na zijn dood, kreeg hij een monument in zijn geboorteplaats, een door de beeldhouwer Giuseppe Tonnini (1875-1954) vervaardigde plaquette aan het Palazzo del Podestà. Een kleine tegenvaller is dat Gentile in Fabriano zelf geen werk lijkt te hebben achtergelaten. In de kerken van het stadje is geen schilderij of fresco van hem te vinden en in de Pinacoteca Civica Bruno Molajoli evenmin. Gelukkig zijn er in dit kleine museum genoeg andere kunstwerken te bewonderen, zowel schilderijen als sculpturen. De Pinacoteca Civica is gevestigd in het voormalige hospitaal van Santa Maria del Buon Gesù, waarvan de bouw in 1456 begon. In 1994 werd het museum geopend en vernoemd naar Bruno Molajoli (1905-1985), een bekende kunsthistoricus die was geboren in Fabriano.
Vroege werken
Het museum heeft slechts enkele zalen. In de eerste ruimte vinden we de oudste werken, die teruggaan tot de dertiende eeuw. Veel werken hier zijn losgemaakte fresco’s afkomstig uit het voormalige Augustijnenklooster van Sant’Agostino en toegeschreven aan de mysterieuze Maestro di Sant’Agostino. Op een van de fresco’s is te zien hoe Sint Augustinus van Hippo (354-430) zijn regel geeft aan een groep heremieten. Slechts één werk in de zaal heeft een maker van wie we de echte naam kennen, namelijk een crucifix die werd geschilderd en gesigneerd door Rinaldo (of Rainaldetto) di Ranuccio uit Spoleto.
Eerste zaal van het museum.
In de volgende zaal wordt de invloed van de grote Florentijnse meester Giotto op de schilderkunst in Fabriano duidelijk. We zien die invloed bijvoorbeeld terug in een groot losgemaakt fresco van de Kruisiging, geschilderd in 1345 en afkomstig uit de abdij van San Biagio in Caprile. Het wordt toegeschreven aan de Maestro di Campodonico, die ook in Fabriano zelf werk achterliet.
Allegretto Nuzi
Er is een (onbewezen) theorie dat de Maestro di Campodonico de leermeester was van Allegretto Nuzi (ca. 1315-1373), een schilder die waarschijnlijk werd geboren in Fabriano en samen met zijn omvangrijke groep assistenten verantwoordelijk was voor belangrijke werken in veel van de kerken van het stadje. Een aanzienlijk aantal van die werken kunnen we thans in de Pinacoteca Civica bewonderen. Zeer mooi is een drieluik van Sint Augustinus met Sint Nicolaas van Tolentino en Sint Stefanus, afkomstig uit de sacristie van het genoemde klooster van Sant’Agostino. Eigenlijk is het werk geen drieluik; het bestaat uit drie zijpanelen van een veelluik die aan elkaar zijn geplakt. Als dit een soortgelijke constructie is als ik eerder in Florence heb gezien, zal op het middenstuk een Madonna met Kind te zien zijn geweest. De details van het drieluik zijn werkelijk prachtig. Let bijvoorbeeld op de patronen op het gewaad van Stefanus of op de mantel van Augustinus. De tekst in het boek dat Augustinus vasthoudt, is uitstekend te lezen. We lezen de regel van de heilige: “Ante omnia, fratres kiii [i.e. carissimi] diligatur Deus deinde ac proximus”, oftewel “beminde broeders, eer voor alles God, en dan uw naaste”.
Minstens even mooi – en nu wel intact – is een veelluik van Nuzi met daarop de Madonna met Kind geflankeerd door Maria Magdalena, Johannes de Evangelist, Sint Bartholomeus en Sint Venantius van Camerino. Ik veronderstel dat de aanwezigheid van de laatste, een tamelijk obscure vijftienjarige martelaar uit de tijd van de Romeinse keizer Decius (249-251), voor het museum aanleiding was om als plaats van herkomst van het werk de Duomo of kathedraal van San Venanzio te noemen. Het museum plaatst daar op het informatiebordje overigens wel een vraagteken bij. Men weet het kennelijk niet zeker. Een laatste werk van Nuzi dat aandacht verdient, is een veelluik van de Madonna met het Kind en de heiligen Catharina van Alexandrië, Franciscus van Assisi, Martinus van Tours en Lucia van Syracuse. In de puntstukken zijn vier Franciscaanse heiligen te zien, en het werk kwam dan ook uit de kerk van San Francesco in Apiro, 18 kilometer ten oosten van Fabriano. Ook bij dit veelluik zijn de details weer bijzonder. We zien bijvoorbeeld hoe Sint Maarten zijn mantel deelt met de bedelaar, al lijkt het er meer op dat de heilige de arme man neersteekt. Een ander detail is dat de schilder het werk signeerde en dateerde (1366) op de voet van de troon.
Veelluik van Allegretto Nuzi.
Veelluik van Allegretto Nuzi.
Latere werken
Via Nuzi’s leerling Francescuccio di Cecco Ghissi (gestorven 1395) treden we de vijftiende eeuw binnen, als de al genoemde Gentile da Fabriano de belangrijkste exponent van de zogenaamde Internationale Gotiek wordt. Van hem dus geen werk in het museum, maar wel van Antonio da Fabriano, een schilder die enkele decennia jonger moet zijn geweest en actief was tussen 1448 en 1482. Zijn prachtige, kleurrijke Ontslapenis van de Maagd (Dormitio Virginis) is afkomstig uit de plaatselijke kerk van San Niccolò. Een opmerkelijk detail is dat Petrus – ik neem tenminste aan dat hij het is – is afgebeeld met de tiara van een paus. Het werk is tegelijkertijd een Madonna della Cintola, een Madonna van de Gordel. Bovenin zien we hoe de Maagd ten hemel opgenomen wordt en tegelijkertijd haar gordel aan de apostel Thomas overhandigt. Deze gordel zou thans bewaard worden in de kathedraal van Prato.
Antonio da Fabriano leefde en werkte in een tijd dat de kunsten in Fabriano zich al een tijdje in een neerwaartse spiraal bevonden. Het stadje was tussen 1378 en 1435 feitelijk geregeerd door leden van de familie Chiavelli, die de kunsten sterk bevorderd hadden, maar ook vele vijanden hadden gemaakt. In 1435 werden alle mannelijke leden van het geslacht vermoord tijdens een aanslag in de Duomo. Daarna was het niet alleen gedaan met de Chiavelli, maar ook met de economische voorspoed in Fabriano. Grote kunstenaars bracht het stadje – dat vanaf 1444 onderdeel was van de Pauselijke Staat – niet meer voort, en de kunst uit de zestiende eeuw in het museum is nauwelijks de moeite waard. Interessant wordt het pas weer bij de Madonna del Rosario van Orazio Gentileschi (1563-1639). Orazio Gentileschi – eigenlijk Orazio Lomi – was afkomstig uit Pisa en werkte lange tijd in Napels. Rond 1612 kwam hij naar de Marche, en in de jaren die volgden, liet hij diverse werken achter in Fabriano. Een daarvan is dus de Madonna del Rosario, afkomstig uit de Dominicaanse kerk van Santa Lucia.
Beeldhouwwerk
Sint Petrus van Verona – Donatello.
Een aparte zaal is gewijd aan beeldhouwwerk. Hier vinden we twee mooie beeldengroepen uit de veertiende eeuw. Sint Jozef en drie koningen waren duidelijk onderdeel van een Aanbidding der Wijzen, terwijl een Kruisiging met de Maagd Maria en Johannes weer afkomstig is uit het klooster van Sant’Agostino. De beeldengroep sierde daar het oratorium van de zalige Becchetti, gewijd aan de vijftiende-eeuwse neven Giovanni en Pietro Becchetti uit Fabriano, die beiden tot de Augustijnen behoorden. Paus Gregorius XVI (1831-1846) verklaarde hen in 1835 zalig.
Alle beelden zijn gemaakt van hout, net als het absolute hoogtepunt van deze zaal, een beeld van Sint Petrus van Verona. Petrus was een Dominicaanse prediker en inquisiteur die betrokken was bij de strijd van de Kerk tegen een ketterse sekte die bekendstond als de Katharen. Hij werd in 1252 door een huurmoordenaar uit de weg geruimd en reeds het volgende jaar door Paus Innocentius IV (1243-1254) heilig verklaard. Het beeld stond lange tijd in de Dominicaanse kerk van Santa Lucia en werd daar volgens het museum aangezien voor een negentiende-eeuws werk van papier-maché. Na een restauratie in Florence wordt het beeld echter toegeschreven aan niemand minder dan de grote Florentijnse beeldhouwer Donatello (1386-1466).
Bronnen: Bradt travel guide Umbria & the Marche (2021), p. 251-252 en een informatieblad van het museum.
Pingback:Fabriano: Pinacoteca Civica Bruno Molajoli – – Corvinus –