Pavia: Ponte Coperto

Het is vrij lang geleden dit ik in een bijdrage aandacht heb besteed aan een brug. De laatste keer was volgens mij toen ik de Ponte degli Alpini besprak, een beroemde houten brug over de rivier de Brenta in het charmante stadje Bassano del Grappa. Deze bijdrage is geheel gewijd aan een beroemde brug in Pavia, de Ponte Coperto of ‘overdekte brug’. Deze 216 meter lange brug verbindt het centrum van Pavia met de wijk Borgo Ticino aan de andere kant van de rivier de Ticino, een zijrivier van de Po. Autoverkeer moet tegenwoordig verplicht de in 1936 gebouwde Ponte della Libertà verder naar het westen nemen; op de Ponte Coperto komt u alleen bussen, taxi’s, motorfietsen en fietsen tegen, wat de brug doorgaans aangenaam rustig maakt. Om de rust te vervolmaken hadden we graag de kapel in het midden van de brug bezocht, maar die bleek gesloten te zijn. De kapel is gewijd aan de veertiende-eeuwse heilige Johannes Nepomucenus, die geldt als beschermheilige van bruggen.

De Ponte Coperto. Op de achtergrond de Duomo van Pavia.

Romeinse tijd

Ik kende de rivier de Ticino onder haar Latijnse naam Ticinus. Het was bij deze rivier dat in 218 BCE de eerste gewapende confrontatie plaatsvond tussen de Romeinen en de Carthagers onder hun briljante aanvoerder Hannibal. Hannibal was na een zware tocht over de Alpen in Noord-Italië terechtgekomen, dat toen overigens Gallië werd genoemd en werd bewoond door verschillende Keltische stammen. Het leger van Hannibal was klein, maar van uitstekende kwaliteit en zeer ervaren. Wel had hij dringend versterkingen nodig van de Keltische stammen die in de Povlakte woonden. Met zijn kleine leger kon hij immers onmogelijk voor langere tijd in Italië oorlog voeren. Hannibal moest er dus voor zorgen dat enerzijds de Keltische stammen zijn kant kozen en anderzijds de Latijnse en Italiaanse bondgenoten van de Romeinen zouden overlopen en zich bij zijn strijdmacht zouden voegen.

De Ponte Coperto, bezien vanaf de andere kant.

De Romeinse aanvoerder die zich in de buurt van Hannibal bevond, was de consul Publius Cornelius Scipio. Scipio besloot een soort pontonbrug over de rivier de Ticinus te bouwen. Met een kleine troepenmacht stak de consul de brug over. In feite was er sprake van een grote verkenningseenheid, bestaande uit de Romeinse cavalerie en enkele honderden lichte infanteristen (velites). Dit was precies de kans waar Hannibal op gewacht had. De Carthager viel de Romeinen onverwachts aan met alleen zijn ruiterij. Na een fel gevecht werden de Romeinen op de vlucht gedreven. De consul raakte zelf gewond tijdens de strijd en zag geen andere mogelijkheid dan zich terug te trekken naar de Latijnse kolonie Placentia (Piacenza). De brug die zijn manschappen hadden gebouwd werd weer afgebroken. Zo’n 600 Romeinen die waren achtergelaten om de brug te bewaken – en wellicht om de brug te ontmantelen zodra de hoofdmacht was overgestoken – werden door de Carthagers gevangen genomen. De Slag bij de Ticinus in november 218 BCE was een treffen op beperkte schaal, maar niettemin een cruciale overwinning voor Hannibal. Na de slag voegden veel Kelten die in het gebied woonden zich bij zijn leger en liepen honderden Kelten die in het Romeinse leger dienden over.

Aalscholvers in de rivier.

Zilverreiger in de rivier.

Geschiedenis

Het is niet precies bekend waar de Slag bij de Ticinus werd uitgevochten, noch waar de Romeinen hun tijdelijke brug over de rivier bouwden en overstaken. De theorie dat dit bij het toekomstige Pavia was, is aantrekkelijk, maar niet te bewijzen. Lang na de oorlog met Hannibal stichtten de Romeinen de nederzetting Ticinum, wat nog lang de oude naam van Pavia zou zijn. Deze stad werd al in de eerste eeuw BCE met de andere oever van de rivier verbonden door middel van een brug. De Romeinse brug doorstond de tand des tijds opmerkelijk goed. Pas in de veertiende eeuw werd een nieuwe brug gebouwd op dezelfde plek als de oude. De nieuwe brug, voltooid in 1354, was een werk van Giovanni da Ferrara – ook verantwoordelijk voor de Ponte Scaligero in Verona – en Jacopo da Cozzo. De kapel voor Johannes Nepomucenus werd in het midden van de achttiende eeuw toegevoegd. In de kerk van San Teodoro in Pavia is op een interessant fresco uit ca. 1525 te zien hoe de brug er vroeger uit moet hebben gezien.

De Ticino, met rechts Borgo Ticino.

Helaas werd de oude Ponte Coperto zwaar beschadigd door een geallieerd bombardement eind september 1944. Na de Tweede Wereldoorlog werd besloten de restanten van de oude brug op te blazen en ernaast een geheel nieuwe brug te bouwen. De nieuwe brug, gebouwd tussen 1949 en 1951, is een ontwerp van Ferdinando Reggiori (1898-1976). Reggiori koos ervoor de nieuwe Ponte Coperto zo’n 30 meter verder naar het oosten te bouwen. Enige restanten van de oude Romeinse en middeleeuwse brug zijn nog zichtbaar in het water. Dat geldt in het bijzonder voor de centrale pijler van deze brug. De voornaamste reden om vandaag de dag de Ponte Coperto over te steken, is het prachtige uitzicht op Pavia en Borgo Ticino dat je zowel vanaf de brug als vanaf de beide oevers hebt. De plaatjes in deze bijdrage zeggen, denk ik, meer dan 846 woorden.