San Bernardino degli Zoccolanti.
Ons bezoek aan Urbino begon tamelijk ver buiten de bebouwde kom van de stad. De kerk en het klooster van San Bernardino degli Zoccolanti, gewijd aan de befaamde Franciscaanse prediker Sint Bernardinus van Siena (1380-1444), staan op een heuvel ten oosten van de stad. Hoewel onze reisgids sprak van een wandeling van een half uurtje vanuit de binnenstad en we doorgaans niet vies zijn van een flinke wandeling, besloten we toch de auto te nemen. Boven op de heuvel was het doodstil. De enige andere bezoekers kwamen voor de begraafplaats naast het kloostercomplex, maar zelfs het stalletje waar bloemen werden verkocht voor de graven was gesloten. De kerk van San Bernardino bleek gelukkig geopend. Deze is qua architectuur en kunst niet bijster interessant. De reden om het gebouw te bezoeken is de aanwezigheid van twee zeventiende-eeuwse grafmonumenten voor Federico da Montefeltro (1422-1482) en zijn zoon Guidobaldo (1472-1508), die tussen 1444 en 1508 als heren en hertogen over Urbino heersten. Nog veel mooier dan de monumenten is echter het uitzicht dat je vanaf de heuvel over het lieflijke Urbino hebt.
Geschiedenis
In 1425 vestigde een groep Observante Franciscanen, volgelingen van Bernardinus, zich op de heuvel. Graaf Guidantonio da Montefeltro, heer van Urbino, wees hun daar de kerk van San Donato toe. In 1437 begonnen de Franciscanen met de bouw van hun klooster. Omdat de broeders op klompen liepen – zoccoli in het Italiaans – werden ze ook wel Zoccolanti genoemd. Het klooster werd voltooid met financiële hulp van Federico da Montefeltro, die in 1444 in Urbino aan de macht was gekomen. Na diens dood werd de kerk van San Bernardino degli Zoccolanti gebouwd, enerzijds ter vervanging van de oude kerk van San Donato, anderzijds om als mausoleum voor de hertog en diens opvolgers te dienen. De bouw werd zeer waarschijnlijk geleid door de hofarchitect Francesco di Giorgio Martini (1439-1501), die daarbij enige hulp kreeg van Donato Bramante (1444-1514), die afkomstig was uit het dicht bij Urbino gelegen Fermignano. De werkzaamheden moeten kort na de dood van de hertog in 1482 begonnen zijn en werden in 1491 afgerond.
San Bernardino op de heuvel.
Dit is een goed moment om eens nader stil te staan bij de persoon van hertog Federico. Omdat ik dat al eens eerder heb gedaan, zal ik uitgebreid putten uit die eerdere bijdrage. De lezer zal mij dit stukje zelfplagiaat wel vergeven. Federico was een buitenechtelijke zoon van Guidantonio da Montefeltro.[1] Zijn vader wettigde hem omdat zijn huwelijk geen nageslacht had opgeleverd. Guidantonio hertrouwde echter na de dood van zijn eerste vrouw, en uit zijn tweede huwelijk werden wel kinderen geboren, onder wie zijn zoon Oddantonio da Montefeltro. Deze volgde Guidantonio in 1443 op en werd direct tot hertog gepromoveerd door Paus Eugenius IV (1431-1447). Oddantonio was zo’n vijf jaar jonger dan zijn halfbroer. Hij was zeer impopulair vanwege zijn hoge belastingen (bedoeld om feesten te bekostigen) en seksuele wangedrag. Uiteindelijk werd hij in 1444 vermoord, nog maar zeventien jaar oud. Zijn lijk werd gevonden met de afgesneden penis van de overledene in diens mond. Federico was nu de nieuwe heer van Urbino. De facto was hij ook hertog, al zou hij die titel pas dertig jaar later formeel verkrijgen.
Uitzicht op Urbino vanaf de heuvel.
Federico da Montefeltro was in de eerste plaats een condottiero, een huurlingenaanvoerder. Hij had het vak geleerd van een andere beroemde krijgsman, Niccolò Piccinino (1386-1444), maar zijn meester al gauw overtroffen in kennis en kunde. Als huurlingenaanvoerder vocht hij standaard voor degene die hem het beste betaalde. En omdat zijn diensten zo in trek waren, liep hij financieel stevig binnen. Federico was daarnaast een buitengewoon beschaafd man, een man van de Renaissance, een beschermheer van wetenschappen en kunsten, en de stichter van een immense bibliotheek. Het gezicht van de hertog was helaas nogal verminkt. Bij een toernooi in 1450 had hij geweigerd een helm met vizier te dragen. Het gevolg was dat zijn tegenstander hem met zijn lans in het gezicht had geraakt, zijn neus had gebroken en hem een oog had uitgestoken. Als gevolg van deze verminkingen wilde Federico voortaan alleen nog maar en profil worden afgebeeld, zodat enkel de kant met zijn goede linkeroog in beeld zou komen. Dat Federico zelf de brug van zijn neus had laten verwijderen om met zijn goede oog de andere kant op te kunnen kijken, is waarschijnlijk een mythe.
Interieur van de kerk.
Federico trouwde in 1437 op slechts 15-jarige leeftijd met Gentile Brancaleoni (1416-1457), die enkele jaren ouder was dan hij. Het huwelijk bleef kinderloos. In 1460 hertrouwde hij met Battista Sforza, in 1446 geboren als dochter van de heer van Pesaro, Alessandro Sforza. Ondanks het leeftijdsverschil van bijna een kwart eeuw hadden de twee een goed huwelijk. Helaas werd Battista ook niet veel ouder dan een kwart eeuw. In 1472 beviel ze van Federico’s zoon en opvolger Guidobaldo. De bevalling was zwaar en Battista herstelde nooit helemaal. Enkele maanden later was ze dood, haar echtgenoot in diepe rouw achterlatend. Federico zou niet meer hertrouwen en zijn erkenning als hertog van Urbino in 1474 zal hem weinig vreugde hebben gebracht. Enkele jaren later viel hij van een balkon en raakte hij kreupel. Tijdens een laatste veldtocht voor Ferrara tegen Venetië – tijdens de zogenaamde Zoutoorlog – kreeg de hertog hoge koorts, waaraan hij op 10 september 1482 bezweek, zestig jaar oud.
Bezienswaardigheden
De kerk van San Bernardino is een eenvoudige Renaissancekerk. De buitenkant bestaat vrijwel geheel uit baksteen, op het portaal van travertijn na. De kerk heeft een mooie ronde koepel met lantaarn, waarin mijn humoristische reisgids niet ten onrechte een badstop ziet. De klokkentoren aan de rechterzijde van het gebouw komt niet boven de koepel uit. Kennelijk is dit het gevolg van een aardbeving in 1741, waarbij het bovenste gedeelte van de toren sneuvelde. Het interieur van de kerk is licht en eveneens eenvoudig. Het altaarstuk van de Madonna met het Kind, Sint Bernardinus en Sint Jakobus van de Mark (Giacomo della Marca; 1393-1476) dateert van de negentiende eeuw en werd gemaakt door Filippo Bigioli (1798-1878). Dit was niet het oorspronkelijke altaarstuk. Het oorspronkelijke altaarstuk was de beroemde Pala di Brera, ook wel Pala Montefeltro genoemd, in ca. 1472-1474 geschilderd door Piero della Francesca (ca. 1415-1492). Deze paneelschildering werd in 1811 door Franse troepen geroofd en meegenomen naar Milaan. We vinden het werk daarom thans in de Pinacoteca di Brera. Op het schilderij is Federico knielend en uiteraard en profil afgebeeld. Ook Sint Bernardinus van Siena is van de partij.
Federico da Montefeltro, zijn zoon Guidobaldo en diens echtgenote Elisabetta Gonzaga (1471-1526) werden in de kerk begraven. Omdat Guidobaldo impotent was, slaagde hij er niet in nageslacht bij Elisabetta te verwekken. Federico’s droom om van de San Bernardino een familiemausoleum te maken spatte daarmee al vlug uiteen. Na zijn dood in 1508 werd Guidobaldo als hertog opgevolgd door zijn neef Francesco Maria I della Rovere. De hertogen uit de nieuwe dynastie vonden hun laatste rustplaats in het klooster van Santa Chiara binnen de stadsmuren. De grafmonumenten voor Federico, Guidobaldo en Elisabetta die we in de kerk van San Bernardino aantreffen, zijn niet eigentijds. Ze werden pas in de zeventiende eeuw gemaakt (rond 1620) en vertegenwoordigen de stijl van de Barok. Beide monumenten werden deels gemaakt van zwart marmer. Dat voor Federico staat links, met een borstbeeld toegeschreven aan Girolamo Campagna (1549-1625). Het borstbeeld toont ons de kalende hertog met zijn beide ogen intact. Ertegenover staat het monument voor Guidobaldo en Elisabetta. Op het monument prijkt alleen een borstbeeld van de eerstgenoemde; dat het mede voor Elisabetta Gonzaga bedoeld is, blijkt pas als we de Latijnse tekst erboven lezen.
Bronnen: Bradt travel guide Umbria & the Marche (2021), p. 272, informatieborden in de kerk, ARTE.it – Mappare l’Arte in Italia en Chiesa di San Bernardino – Urbino. Zie voor Federico da Montefeltro ook Ross King, The Bookseller of Florence, p. 237-238.
Noot
[1] Volgens een alternatieve theorie was zijn vader eigenlijk Bernardino Ubaldini (1389-1437), die was getrouwd met een buitenechtelijke dochter van Guidantonio da Montefeltro. De wijding van de kerk aan San Bernardino zou dan zowel naar Bernardinus van Siena als naar deze Bernardino Ubaldini verwijzen.
Pingback:Urbino: San Francesco – – Corvinus –