Pavia: San Michele Maggiore

San Michele Maggiore.

De kerk van San Michele Maggiore is het interessantste gebouw in Pavia voor wie geïnteresseerd is in politieke geschiedenis. De kerk was nauw verbonden met het Longobardische Koninkrijk (568-774) en het daarop volgende Koninkrijk Italië, dat in de tiende eeuw onderdeel werd van het Heilige Roomse Rijk. Koningen van Italië werden volgens de overlevering in deze kerk gekroond. In het schip van de kerk is met vijf ronde stenen de plek aangegeven waar de troon werd geplaatst die bij de kroning werd gebruikt. Deze kroon, de zogenaamde Corona Ferrea (IJzeren Kroon), wordt overigens niet in de kerk bewaard. Daarvoor moet men de Duomo van Monza bezoeken en een rondleiding in de Cappella di Teodolinda boeken. Aan de middelste steen is in de negentiende eeuw wel een afbeelding van de kroon toegevoegd, alsook een Latijnse tekst met uitleg.

Geschiedenis

De kerk werd waarschijnlijk gesticht in de zevende eeuw, mogelijk tijdens de regering van de Longobardische koning Grimoald I (662-671). San Michele had een nauwe band met het koninklijk paleis en gold als templum regium, ‘koninklijke kerk’. De wijding van de kerk aan de aartsengel Michael vloeide voort uit de grote populariteit die deze engel onder de Longobarden genoot. Overigens werd de kerk mede gewijd aan Sint Eleucadius, een legendarische bisschop van Ravenna in de tweede eeuw (zie Ravenna: Sant’Apollinare in Classe), en aan Sint Ennodius, bisschop van Pavia tussen ca. 514 en 521. Na een brand in 1004 werd de kerk in de elfde eeuw herbouwd in Romaanse stijl. Rond 1130 was de herbouw voltooid en in 1489 werden de huidige kruisgewelven in het interieur toegevoegd. Vandaag de dag zien we nog steeds een mooie Romaanse basiliek met een opvallende okergele hutgevel. Deze gevel is gemaakt van zandsteen, pietra arenaria in het Italiaans, uit de regio Oltrepò Pavese.

Interieur van de kerk.

Plaats van de kroning met de IJzeren Kroon.

Portaal van de kerk, met tweemaal de aartsengel Michael.

Ondanks een diepgewortelde traditie staat wel vast dat lang niet alle koningen van Italië in dit gebouw de kroon op het hoofd gedrukt kregen. Hoewel sommige reisgidsen anders beweren, is er bijvoorbeeld geen bewijs dat de Frankische koning Karel de Grote (768-814) in 774 in de San Michele Maggiore werd gekroond tot koning van de Longobarden. De kroning van Karel V vond in de zestiende eeuw in Bologna plaats, terwijl Napoleon Bonaparte begin negentiende eeuw de Duomo van Milaan als plaats voor de ceremonie uitkoos. Tot de vorsten die wel met zekerheid in deze kerk werden gekroond behoort Berengarius, een achterkleinzoon van Karel de Grote, gekroond in 888. Ook de latere Duitse keizers Hendrik II de Heilige, koning van Italië tussen 1004 en 1024, en Frederik Barbarossa, koning van Italië tussen 1155 en 1190, ontvingen in de San Michele Maggiore hun kroon.

Bezienswaardigheden

De gevel van de San Michele Maggiore vertoont duidelijke gelijkenissen met die van San Pietro in Ciel d’Oro elders in Pavia. We zien ook tamelijk evidente sporen van erosie van de kwetsbare zandsteen, maar de gevel is nog steeds erg mooi. Boven de centrale ingang is in de lunette een reliëf te zien van de aartsengel Michael, en daarboven nog een reliëf van kalksteen van dezelfde aartsengel die een draak vertrapt. De beelden boven de twee kleinere ingangen zijn van de al genoemde bisschoppen Eleucadius en Ennodius. De kapitelen van de drie portalen zijn voorzien van prachtig gebeeldhouwde figuren, waaronder engelen, heiligen en fantasiewezens als draken, hippogriefen en een sirene met twee staarten (sirena bicaudata).

Romaanse decoraties van de gevel.

Romaanse decoraties van de gevel.

Meer prachtige kapitelen vinden we in de crypte van de kerk, het oudste gedeelte van het gebouw. De meeste zullen van de twaalfde eeuw dateren, maar het is niet uitgesloten dat enkele nog uit de in 1004 verloren gegane voorganger van de San Michele kwamen. Een voorwerp dat zeker van de tiende eeuw dateert, en dus ouder is dan de huidige kerk, is een crucifix in het linker dwarsschip dat bekendstaat als de Crocifisso di Teodote. De naam is een verwijzing naar de herkomst van het voorwerp, dat ooit het vrouwenklooster van Santa Maria Teodote sierde. Het crucifix – gemaakt van hout met laagjes zilver – werd vervaardigd in opdracht van Raingarda, tussen 963 en 965 abdis van het klooster en zelf afgebeeld aan de voet van het kruis. Het crucifix vertoont de nodige gelijkenissen met soortgelijke crucifixen in de kathedralen van Vercelli en Casale Monferrato, en met het Kruis van Aribert, thans in het Museo del Duomo in Milaan.

Crypte van de kerk.

Kapiteel in de crypte.

Kapiteel in de crypte.

Crocifisso di Teodote.

Omdat het verhoogde koor doorgaans niet toegankelijk is voor bezoekers, konden we geen blik werpen op de twaalfde-eeuwse mozaïekvloer die daar bij het hoogaltaar (met de relikwieën van Eleucadius en Ennodius) is gelegd. Spijtig, want de voorstelling van de maanden is bijzonder mooi (afbeelding hier). Wel goed zichtbaar waren de restanten van twaalfde-eeuwse fresco’s in een nis in het rechter dwarsschip. Het fresco op de muur stelde een Ontslapenis van de Maagd of Dormitio Virginis voor. De Maagd op haar sterfbed, enkele apostelen, een engel en Christus die zijn moeder in de hemel ontvangt zijn nog zichtbaar. In iets beter staat is het fresco van het gewelf van de nis, met in het midden het Lam Gods en daaromheen vier mannelijke figuren, wellicht de vier evangelisten.

Fresco’s twaalfde eeuw.

Ancona di Santo Stefano.

Presepe – Baldino da Surso.

Diverse kunstwerken in de kerk dateren van de vijftiende eeuw. Dat geldt bijvoorbeeld voor een houten kerststal met de Geboorte van Christus, in 1473 gemaakt door Baldino da Surso (gestorven 1478) en thans te vinden in het rechter dwarsschip. Links ervan staat een houten altaarstuk dat de Ancona di Santo Stefano wordt genoemd. Het is een werk van Giacomo en Giovan Angelo del Maino, een vader en zoon. Een ander vijftiende-eeuws werk dat niet onvermeld mag blijven is het indrukwekkende apsisfresco uit 1491, geschilderd door Agostino da Montebello. Het fresco stelt de Kroning van de Maagd voor.

Kroning van de Maagd – Agostino da Montebello.

Boven de plek waar de troon voor de kroningen werd geplaatst zien we op het gewelf nog een interessant fresco waarop een kroning te zien is. Het werd geschilderd kort nadat de gewelven in 1489 waren vernieuwd. Onder de gekroonde figuur valt de naam CONSTANTINVS te lezen, dus het gaat waarschijnlijk om de Romeinse keizer Constantijn de Grote (306-337). Volgens de overlevering had Constantijns moeder Helena de kroon laten maken en daarin een nagel van het Ware Kruis verwerkt. Vanwege die nagel kreeg de kroon de naam IJzeren Kroon, maar in werkelijkheid is het voorwerp van goud, terwijl de band waarin de nagel zou zijn verwerkt van zilver bleek te zijn. Op het fresco wordt Constantijn geflankeerd door Eleucadius en Ennodius, terwijl de knielende figuur blijkens het bijschrift Gerolamo Rosati is, rector van de kerk. Niet ver hiervandaan beschilderde Bernardino Lanzani (ca. 1460-1530) een gewelf met een fresco van de vier kerkvaders en symbolen van de vier evangelisten. Verder bezit de kerk twee werken van Guglielmo Caccia (1568-1625), bijgenaamd Moncalvo.

Fresco met een kroning.

Fresco met de kerkvaders – Bernardino Lanzani.

Bronnen: Capitool Reisgids Italië (2014), p. 203, Trotter Reisgids Noordwest-Italië (2016), p. 399, Basilica di San Michele Maggiore – Wikipedia en Basilica di San Michele Maggiore – Pavia (Italia).