Rome: San Clemente

De San Clemente.

Ik moet toegeven dat mijn verhouding met de San Clemente zich kenmerkt door zowel liefde als haat. De San Clemente is met afstand een van de meest fascinerende kerken in Rome, een basiliek uit de twaalfde eeuw bovenop een basiliek uit de vierde eeuw die zelf weer over Romeinse gebouwen uit de eerste eeuw heen gebouwd is. Aan de andere kant heeft de kerk echter verreweg het strengste fotografieverbod van alle kerken in Rome. Overal staan bordjes die duidelijk maken dat het schieten van plaatjes niet is toegestaan. Er loopt zelfs een overijverige bewaker rond die ervoor moet zorgen dat niemand het waagt een camera uit zijn of haar tas te halen. Dit beleid is duidelijk bedoeld om mensen te bewegen kaarten en posters in de winkel van de kerk te kopen, iets wat studenten kunstgeschiedenis en geschiedenisliefhebbers waarschijnlijk toch al zouden doen vanwege de uitstekende kwaliteit van deze koopwaar (ik heb zelf het nodige gekocht). Fotograferen mag alleen buiten in het atrium. Van hieruit kon ik door de voordeur heen nog een goede foto van het interieur maken. Omdat dit echter het enige is wat ik mijn lezers kan laten zien, zal deze bijdrage over de San Clemente vrij kort zijn.

Korte geschiedenis

De onderste lagen van de kerk bestaan uit delen van twee Romeinse gebouwen uit de eerste eeuw. Archeologen hebben hier een altaar van Mithras gevonden, de lichtgod die erg populair was onder soldaten. Het altaar staat er nog, maar bezoekers kunnen er niet bij in de buurt komen. Het is mogelijk dat de gebouwen onderdeel waren van de Keizerlijke munt (een eerder munthuis stond op het Capitool, op de plek waar nu de kerk van Santa Maria in Aracoeli staat), maar tot nu toe is er geen archeologisch bewijs gevonden dat hier munten werden geslagen. Evenmin zijn er hier beneden sporen gevonden van christelijke activiteiten. De eerste kerk op deze plek werd pas omstreeks 395 gesticht toen Paus Siricius (384-399) op de Troon van Petrus zat. De kerk was gewijd aan Sint Clemens, die volgens de overlevering de vierde paus in de geschiedenis was (ca. 88-99). Zijn overblijfselen werden hier in 867 bijgezet.

Atrium van de San Clemente.

Lange tijd werd gedacht dat de kerk onherstelbaar werd beschadigd of zelfs werd verwoest tijdens de plundering van Rome door de Normandiërs in 1084. Bij die bewering kunnen echter vraagtekens worden geplaatst. Zelfs de kerk zelf schrijft nu dat “it was found that the building was unsafe and should be abandoned, possibly (mijn cursivering) because of destruction caused in the neighbourhood (idem) by the Normans under Robert Guiscard when coming to the rescue of Pope Gregory VII in 1084″. De Normandiërs richtten zeker vernielingen aan in dit deel van de stad, niet alleen bij de San Clemente, maar ook bij het complex van Santi Quattro Coronati in de buurt. De beslissing van Paus Paschalis II (1099-1118) om een nieuwe kerk te bouwen kan echter evengoed ingegeven zijn geweest door het feit dat de kerkvloer zich onder het straatniveau bevond, waardoor de kerk vatbaar was voor wateroverlast. Terzijde zij opgemerkt dat de Romeinen de Normandiërs lijken te hebben vergeven voor hun daden: de straat achter de kerk heet de Via dei Normanni.

Om een nieuwe kerk te kunnen bouwen werd de oude kerk gedeeltelijk afgebroken. Het dak werd eraf getrokken en van de muren bleef alleen de onderste vijf meter overeind staan. Wat er over was van de oude San Clemente werd opgevuld met aarde. Vervolgens werd de nieuwe kerk over de oude heen gebouwd. De nieuwe kerk werd in 1108 gewijd. Sinds de late zeventiende eeuw wordt de San Clemente beheerd door Ierse Dominicanen. Zij verhuisden in 1697 van de Santi Giovanni e Paolo naar deze kerk. De San Clemente kreeg haar huidige voorkomen in de vroege jaren 1700. Paus Clemens XI (1700-1721) huurde de architect Carlo Stefano Fontana – vaak verward met zijn oom Carlo Fontana (1634/38-1714) – in om de kerk in Barokstijl te verbouwen. In 1857 werd begonnen met opgravingen onder de kerk en deze worden tot op de dag van vandaag voortgezet.

De San Clemente verkennen

De kerk heeft nog altijd haar atrium, wat vrij uniek is. Een atrium is typisch voor middeleeuwse kerken, maar dit kenmerk is elders in Rome grotendeels verdwenen. Binnen kunnen we een mooie originele Cosmatenvloer en een schola cantorum (kooromheining) bewonderen. Deze laatste dateert uit de zesde eeuw en stond dus al in de eerste kerk. De Kapel van Sint Catharina van Alexandrië behoort eveneens tot de hoogtepunten van de kerk. Deze heeft prachtige fresco’s die worden toegeschreven aan Masolino da Panicale (ca. 1383-ná 1440). We kennen hem vooral vanwege zijn samenwerking met zijn jongere collega Masaccio (1401-1428) in de Brancacci-kapel in Florence. Het mooiste gedeelte van de kerk is de apsis. De mozaïeken in de schelp en op de triomfboog dateren van de twaalfde eeuw en ze zijn werkelijk schitterend. Let op de eigenaardige mix van Grieks en Latijn in de namen van Paulus en Petrus: zij hebben de bijschriften AGIOS PAVLVS en AGIOS PETRVS. Fresco’s uit de veertiende eeuw sieren de muren van de apsis.

Interieur van de kerk.

Toeristen mogen de lagere niveaus bezoeken, dat wil zeggen de kerk uit de vierde eeuw en de Romeinse gebouwen. Ze moeten dan wel een toegangsprijs betalen. Bezoekers mogen vrij rondlopen, wat goed is, maar ook in dit gedeelte van de San Clemente is het verboden te fotograferen. Tot de hoogtepunten hier beneden behoort een fresco van een Madonna met Kind dat mogelijk van de negende eeuw dateert. Er zijn vrij overtuigende argumenten om aan te nemen dat het fresco oorspronkelijk een afbeelding van de Romeinse keizerin Theodora was, de vrouw van de beroemde Justinianus (527-565). De Madonna lijkt inderdaad sterk op de afbeelding van de keizerin in de San Vitale in Ravenna. Een ander interessant fresco kan men vinden in het centrale schip. Dit gaat over de legende van Sisinnius, een heidense man met een christelijke vrouw die ruziemaakte met Sint Clemens. Het fresco heeft een tekst waarvan men aanneemt dat het om het oudste geschreven Italiaans ooit gaat. Nog interessanter is dat in de tekst de woorden “fili dele pute” (hoerenzonen) gebruikt worden. Sisinnius schreeuwt deze woorden richting zijn bedienden, maar men zou ze niet in een kerk verwachten.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.